Türkiye şehitleri için yürüdü..

1. Dünya Savaşı’nda Enver Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunun, Rus işgali altındaki toprakları kurtarmak için başlattığı Sarıkamış Harekatı’nın 102. yılı. Kars’ın Sarıkamış ilçesinde 90 bin askerin donarak şehit düşmesi, bir yürüyüşle anılıyor. Yürüyüşe Gençlik ve Spor Bakanı Akif Çağatay Kılıç, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanı Ahmet Arslan ile çok sayıda vatandaş katıldı.

Soğuğa rağmen 7’den 70’e her yaştan insanın katıldığı binlerce kişi, ellerinde Türk bayrakları taşıdı. Yürüyüş sırasında tekbir ve salavatlar getirildi. Yaklaşık 4,5 kilometrelik alan yüründükten sonra şehitlikte, Kur’an-ı Kerim tilaveti okundu ve dualar edildi.

Sarıkamış Harekâtı: 22 Aralık 1914…

I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu ve Rusya İmparatorluğu arasında Sarıkamış’ta gerçekleşen kara çatışmalarından olup Osmanlı İmparatorluğu için büyük bir başarısızlıkla sonuçlanan bir askerî girişim.

1877-1878’deki 93 Harbi, Osmanlı İmparatorluğu’nun yenilgisi ile sonuçlanınca Batum savaş tazminatı olarak Rusya’ya verilmişti. Sarıkamış, Kars, Ardahan ve Artvin de Berlin Antlaşması ile Rusya’ya bırakılmıştı. 1914 yılında dönemin Başkomutan Vekili olan Enver Paşa, daha önce yitirilen bu yurt topraklarını geri almak amacıyla 19 Aralık tarihinde “Sarıkamış Harekâtı” planlarını kurmaylarına sundu.

Doğuyu korumakla görevli Üçüncü Ordu. Bu harekâtı uygulayacak Üçüncü Ordu’nun IX, X ve XI. Kolordular ve 2. Süvari Tümeninden oluşuyordu. 3. Ordu karargâhı ve IX Kolordu Erzurum Kalesi’nde yerleşmişti. XI Kolordu Elazığ kalesinde yerleşmişti. X Kolordu Sivas’da konuşlanmıştı.

Üçüncü Ordu’nun toplam gücünün 150.000 olduğu yazılsa da bu güce savaşçı olmayan taşıma birimleri, depo alayı, askerî polis ile ulaşıldığı anımsatılmakta. Osmanlının savaşa hazır gücü 83.000 düzenli asker, yedekler ve Erzurum Kalesi’nin personeli de içinde 118.000 silahlı güç. Bu askere 73 makineli tüfek ve 218 adet top destek vermekte. IX Kolordunun iki tümen hiçbir kış giyimi olmadığı ve sadece kuru ekmek ve erzak için zeytin ile uzun trek bulunmakta.

Cephedeki Kafkas ordusu mevcudu 100.000’di. Sayıca fazla olmamasına rağmen ağır silah, topçu ve donatım bakımından kesin bir üstünlüğe sahiptiler. Bu mevcuda dört tane olan Ermeni Gönüllü Tugaylarından iki tugay katılmıştı. Diğer iki tugay İran Cephesinde bulunmaktaydı.

6 Aralık’ta Enver Paşa ve Otto von Feldmann Yavuz Zırhlısına binerek Trabzon üzerinden Erzurum’a yola çıktı. 13 Aralık’ta Köprüköy’e ulaşılmıştı. Burada 3. Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa ile görüşmüştü. Enver Paşa ve Genelkurmay II. Başkanı Albay Hafız Hakkı Bey planı geliştirmişlerdi. Planın amacı Ruslara sürat­le bir darbe indirerek bir Tanenberg oluşturmaktı.

Büyük Risk…

Enver Paşa, Rus Kafkas ordusunun zayıf ve özellikle çevirme manevralarına karşı çok hassas olduğunu düşünmektedeydi. Osmanlı birliklerinin bu zayıflığı kullanmasını amaçlamaktaydı. Tamamen karlarla kaplı, çok yüksek dağlık ve yolsuz bir arazide o günün koşulları altında kış donatımından yoksun yaya ve atlı birliklerle yapılan bu harekât çok riskli idi ama Enver Paşa, başarıldığında Rusların bu cephede varlıklarının yok olmasının bu riske değeceğini hesaplamıştı. Enver büyük başarı için büyük risk almaya karar verdi.

Enver Paşa’nın amacı kuzeyden kuşatıcı bir manevra yapılmasıydı. Kısaca XI. Kolordu ve 2. nizamiye süvari tümeni düşmanı cepheden karşılayacak, IX. Kolordu Çatak-Pitkir hattından kötek istikametinde, X. Kolordu Oltu üzerinden. Albay Hafız Hakkı Beyin IX. Kolordu Bardız istikametinde düşmanı karşılayacak. Bunlara destek olarak IX. ve X. Kolorduların Sarıkamış Selim-Sarıkamış hattına ilerlemesiyle üç taraftan geniş bir çevirme hareketine dönüşecek ve bu kıskaç altında Ruslar imha edilecekti.

Kağıt üzerindeki plana nazaran cephede malzeme ve iaşe çok noksandı. Mesela mevcut altı yıllık iaşesi için 88.000 ton buğday, çavdar ve arpa ihtiyacı olmasına karşın, Ordu ambarında 1.250 ton hububat vardı. Kışa girilmiş olduğu için erzağın gereği gibi taşınması, dağıtılması bir hayli güçtü. Bu güçlükte Rusların Karadeniz’deki donanma üstünlüğünün de payı vardı. Ruslar Zonguldak’ı bombalamak için 10 gemiyle denize açıldıklarında, doğuya erzak götürmekle görevli en büyük üç erzak gemisi Bahriahmer, Bezmialem ve Mithatpaşa gemilerine rast gelmiş ve onları da batırmışlardır. Bunun yanında 4.000 tonluk Derne gemisinin yine Ruslar tarafından batırılması da askerin erzaksız kalmasındaki bir diğer önemli etkendi.

Salgın Hastalık…

Bir iddiaya göre de erzağın az olması ve salgın hastalık olması Enver Paşa’nın hemen bir harekâta girişmesine sebep olmuştu.

22 Aralık: XI Kolordu büyük yürüyüşüne başlar. IX Kolordu Lafsor’a kadar uzanan ilk hedefine ulaşır. X Kolordu Oltu batısı-Narman hattına zorlukla ulaşır.

23 Aralık: XI Kolordu Rusların 4. Ermeni Tümeni ile karşılaşır. IX Kolordu Ç atak Pitkir hattına ulaşır. IX Kolordu erlerin ikmalini mahallinden yapmaları, ve cephaneyi idareli kullanmaları emredildi. IX Kolordu ikmal ve ulaştırma güçlükleri daha ikinci günden başlamış bulunuyordu. X. Kolordu Oltu’yu ele geçirmeyi başardı.

24 Aralık: XI Kolordu düşman karşı taarruzları devam etti. IX Kolordu Bardiz’e vardı. X. Kolordu 30 ve 31. tümenleri ile kosor istikametinde stomin tugayının peşine takılması, bir tümeni ile Bardiz’a ilerlemesi emredildi. X Kolordunun büyük kısmı ile Kosor istikametinde geniş bir kuşatmaya girişmesi kesin sonuç alınmasında (muharebe gücü toplanmamasına ve geç kalınmasına) ve netice olarak felaketin ana nedenlerinden birisi olmuştu.

25 Aralık: Rus IX Kolordu Sarıkamış’a doğru geriledi. IX Kolordu ikmal ve ulaştırma zorlukları yüzünden asker kaybetmeye başladı. Sahra toplarını beraberlerinde taşıyamaz hale gelmiştir. Enver Paşanın X Kolordu Kosor yolunda olduğunu sanıyordu, ama ağır koşullar altında Beyköy hattında erişmesi ancak gerçekleşmişti. Beyköy hattında X Kolordu 3000 m. yolsuz bir kar çölü olan Allahüekber dağların kendi düşmanını bulmuştu. Doğa her geçen saat X Kolordu kuvvetlerinin erimesine yol açıyordu.

X. ve XI. Kolordu Sarıkamış’a ulaşamadan erimişti. IX Kor. tek başına Sarıkamış’a ulaşabilmişti.

29 Aralık Sarıkamış’a girebilen 300 kişilik bir IX Kolordu kuvveti de Ruslar tarafından geri atılmıştır. Büyük kayıplar verilmiş ve IX Kolordunun mevcudu azalmıştı. Müteaddit taarruzları başarısızlıkla sonuçlandı.

6 Ocak 1915: 3. Ordu karargâhı ateş altında kaldı. Hafız Hakkı Paşa geri çekilme emri verdi. 7 Ocak, kalan güçlerin Erzurum yolundaki yürüyüşü başladı. Ordunun bu atak için görevlendirilen güçlerinden sadece yüzde 10 başlama pozisyonu geri çekilmeyi başardı.

10 Ocak 1915: 3. Ordu komutanlığını Enver Paşa Tuğgeneral Hafız Hakkı Paşa’ya devrederek İstanbul’a dönmüştü.

90 bin şehit…

Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanlığına göre Osmanlı zayiatları 60.000 ve Rus zayiatları 30.000. Savaşın en hazin kısmı ise Osmanlı kayıplarının bir çoğunun Rus’lar ile yapılan çarpışmalarda değil de ağır soğuk hava koşulları yüzünden ölmesidir.

Ruslar; Türklerden 200 subay, 7000 eri esir, 20 makineli tüfekle 30 topu ganimet olarak almışlardı. 5000 kişi civarında esir alınmıştı. Bunlar tahmine göre Kırımda domuz çiftliğinde çalıştırılarak ve aç bırakılarak ölmüşlerdi.

Tarihçi-yazar Mehmet Niyazi, Sarıkamış harekâtındaki şehit sayısının tüm belgelerde toplamda 23.000 olduğunu, 90.000 rakamının 60.000 kayıp veren Rusların yalanı olduğunu kaydeder. 90.000 şehit verildiği iddiası ilk olarak Sarıkamış Harekâtı’ndan sekiz yıl sonra Binbaşı Şerif Bey’in yazdığı kitapta yer almaktadır.

Savaştan sonra İstanbul’a dönen Enver Paşa uzun bir süre Sarıkamış hakkında herhangi bir haber, bildiri, veya yayın yapılmasını engelleyerek sansür uygulamış ve Osmanlı halkı savaşta olup bitenleri uzun yıllar sonra öğrenebilmişti. Harbiye Nazırı Mirliva Enver Paşa ile düştüğü anlaşmazlık yüzünden Irak’a gönderilen ve orada Osmanlı 6. Ordusu komutanı olarak Britanya İmparatorluğu Mezopotamya Ordusunu bozguna uğratacak olan Osmanlı ve Alman Mareşali Goltz Paşa günlüğüne şöyle yazmıştı:

“Kafkasya’da maalesef kendilerini Napolyon Bonapart zanneden ve cahil yetişen birçok adam var. Bunlar, ordularına güçleriyle bağdaşmayan görevler vermişler ve bu yüzden ordularını büyük zarara uğratmışlardır.”

Ermeni gönüllü tümenleri Rus kuvvetlerinin başarısında önemli etken olmuştur. Bunlar kritik zamanlarda Osmanlı haraketlerine meydan okudu: “Osmanlı’nın gecikmesi Sarıkamış etrafında yeterli kuvvet konsantre etmesi için Rus Kafkasya Ordusu’na zaman kazandırmıştı.” Enver Paşa, Ermeniler’i suçladı ve bölgede Rusya ile aktif beraberlikte bulunduklarını söyledi.

1918 Mart ayında Brest-Litovsk Antlaşması ile Sarıkamış ve Kars geri alınmış, ama aynı yılın Ekim ayında Mondros Mütarekesi uyarınca eski sınırlara dönülmüş ve topraklar elden çıkmıştı.

Kaynak: wikipedia.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir