Bir milletin kaderini değiştiren adam; Erzurumlu Ebubekir Efendi

Ebubekir Efendi, bir milletin kaderini değiştiren adam. Erzurumlu Osmanlı Alimi Ebubekir Efendi’nin Afrika’ya gönderilişinin 154. yılı. Tarihe not düşme adına, Ebubekir Efendi’nin yapmış olduğu fedakarlığı, paylaşmak istedik. 

Ebu Bekir Efendi, 1814 yılında Irak’ın Şehrizor-Erbil bölgesinde dünyaya geldi. Ebu Bekir Efendi’nin ataları Osmanlı kaynaklarında Kerkük bölgesinde iskân edilmiş Hoşnaviler adıyla anılan bir Kürt sülaleden geliyor. Osmanlı kaynaklarında bazen Şehrizor’lu diye geçen Kerküklü Ebu Bekir Efendi’nin babası da kendisi gibi bir din hocası olmakla beraber Şehrizor’da kendisine ait olan bir medresede din eğitimi ile meşguldü. Bölgedeki aşiret çatışmalarından dolayı daha sonra Erzurum’a göç eden aile Şehrizor’a bir daha geri dönmedi.

Cape Town Müslümanları, 16 Nisan 1862 tarihinde Osmanlı Fahri Konsolosu Roubaix aracılığıyla Güney Afrika’daki İngiliz sömürge valiliğine Cava dilini unuttukları için dini kitaplarını okuyamadıklarını, bu yüzden de kendilerine İslam’ı öğretmek ve anlatmak üzere Hilafet merkezi olan İstanbul’dan bir âlim getirtilmesini istiyorlardı. Osmanlı yönetimi, bu talep kendilerine ulaşınca meseleyi gündemine aldı.

Ahmed Cevdet Paşa’nın araştırmaları sonucu bulduğu Ebûbekir Efendi’nin 25 lira maaşla Güney Afrika’ya gönderilmesine karar verildi. Ebubekir Efendi, yeğeni ve hizmetçisi Lütfü Efendi ile birlikte 1 Ekim 1862’de aylık 25 lira ücret ve Londra’ya kadar 7 bin 500 kuruş harcırah ile İstanbul’dan Cape Town yolculuğuna başladı.

Ebubekir Efendinin rotası deniz yoluyla Fransa’nın Marsilya şehri oradan trenle Paris, sonrasında ise Londra idi. Gittiği bu şehirlerde Osmanlı elçileri tarafından karşılanan Ebubekir Efendi, şehirleri gezme, kültürünü tanıma imkanı da buldu. Ebubekir Efendi ve yeğeni yaklaşık bir buçuk ay Londra’da kaldıktan sonra Liverpool’a geçtiler ve 3 Aralık günü bir buharlı gemi ile Cape Town’a hareket ettiler.

İngiliz Yönetimi Gelişini Gizli Tuttu

Atlas Okyanusu’nda 44 gün süren bu yolculuk, 13 Ocak 1863’te Cape Town’da sona erdi. Gemi limana yaklaşırken İngiliz bayrağı ile birlikte Osmanlı bayrağı da çekildi. Gemi karadan da üç pare top atışıyla karşılandı. Ancak İngiliz yönetimi,’Osmanlı nüfuzunu artıracağı’ düşüncesiyle, bölgedeki Müslümanların Ebubekir Efendiyi karşılamasını istememiş ve olayı gizli tutmuştu.

İngilizler, Müslümanlar arasında Halifenin temsilcisinin meydana getireceği dalgalanmadan çekindikleri için, Müslüman halktan, Ebûbekir Efendi’nin gelişini bir süre sakladılar. Ebûbekir Efendi, başlangıçtaki kendisine karşı ilgisizliğin nedenini anlayamamıştı.

Cape Town Müslümanları biraz gecikmeyle de olsa, Ebûbekir Efendi’nin geldiğini öğrendiler. Şehrin gazeteleri İstanbul’dan gelen bu büyük misafirden övgü ve ilgiyle söz ettiler. Ebûbekir Efendi’nin Capetown Müslümanları arasındaki ayrılık ve cehaleti gidermek üzere Halife Abdülaziz tarafından gönderildiği haberi şehrin her tarafına yayıldı.

Ebûbekir Efendi ilk günlerini Cape Town ve halkını tanımakla geçirdi. 13 bin civarında nüfusa ve minaresiz iki camiye sahip olan Cape Town Müslümanları, genellikle dar gelirli olup, daha çok arabacılık, balıkçılık ve çiftçilikle uğraşmaktaydılar.

Felemenkçe-Malayca karışımı yeni bir dille konuşuyorlardı. Hıristiyanlar’la araları iyiyken, kendi aralarında devamlı kavga vardı. Bâtıl âdet ve gelenekleri de bulunuyordu. Ebûbekir Efendi Cape Town’da önce Müslümanları birliğe çağırıp ayrılık olmaması için camilerde hutbeyi Osmanlı Sultanı adına okuyordu.

Hanımlar İçin Bir Okul Açtı

Ebûbekir Efendi, Cape Town’a varışının 15. gününde bir okul açtı. 20 gün içinde 300’den fazla öğrenci topladı. Kur’an-ı Kerim, Arapça, Türkçe öğretti ve dini kitaplar okuttu. Birçok önemli dini kitabı, altı ayda hızla öğrendiği Cava Malaycası’na çevirip, eliyle çoğaltarak öğrencilerine dağıttı. Yaşlılara tatil günlerinde tefsir okutup, sohbet etti.

Ebûbekir Efendi’nin çalışmaları 1870’lerde Güney Afrika’nın her tarafına yayıldı. Ebûbekir Efendi, hafızlığını tamamlayan ve ilmî yeterliliğe sahip öğrencileri, ilmî çalışmalarda bulunmaları için ülkenin çeşitli yerlerine gönderdi. Yetiştirdiği öğrenciler Cape Town’dan başka Port Elizabeth, Johannesburg, Kimberley, Durban hatta Mozambik’te bile Osmanlı okul ve camileri açıp, bütün Güney Afrika Müslümanları’na liderlik yaptılar.

Çok yoğun bir eğitim çalışması içerisine giren Ebûbekir Efendi, yetişkinler için akşamları ayrı bir program uyguluyordu. Pazar günleri halka Rûhu’l Beyân tefsirinden vaaz veriyordu. Hanımların eğitimine de ayrıca önem veren Ebûbekir Efendi, hanımlar için de bir okul açmıştı.

İngilizce ve Felemenkçe Öğrendi

Güney Afrika’da bir taraftan eğitim ile meşgûl olan Ebûbekir Efendi, diğer taraftan halka daha iyi bir şekilde nüfuz edebilmek için kısa zamanda mahalli dil olan Felemenkçe’yi ve İngilizce’yi öğrendi. Dinî ve ilmî faaliyetlerini sadece Güney Afrika ile sınırlı tutmayan Ebûbekir Efendi, çeşitli ülkelerden gelen heyetlere de ilmî konularda yardımcı olmaya çalışıyordu. Bu münasebetle de Ebûbekir Efendi’nin birkaç defa Mozambik’e gittiği de biliniyor.

Ebûbekir Efendi, 29 Haziran 1880’de Capetown’da 67 yaşında, arkasında 6 çocuk bırakarak vefat etti. Cape Town’da Tana Baru mezarlığında defnedildi. Mezarı hâlâ ziyaret ediliyor. İki evlilik yapan Ebûbekir Efendi’nin ikinci eşinden üç oğlu vardı.

İslâmî ilimlerde iyi bir âlim olarak yetiştirdiği büyük oğlu Ahmet Atâullah Efendi, 1884’de Kimberley’de açılan ilk Osmanlı okulunun müdürlüğüne tayin edilmişti. Babalarının ölümünden sonra, eğitimlerini sürdüren çocukları daha sonra Ebûbekir Efendi’nin görevini başarıyla sürdürdüler.

Güney Afrika Hükümeti, Ebûbekir Efendi’nin Güney Afrika’ya gelişinin 115. yılı olan 1978’de “Ebûbekir Efendi Müzesi” açarak, burada Ebûbekir Efendi ve ailesine ait belge, resim ve eşyalar sergilenmeye başlandı.

Milli Mücadele İçin Para Topladılar

Camilerde hutbeler Osmanlı sultanları adına okunuyordu. Açılan kampanyalarla Hicaz Demiryolu için binlerce sterlin toplandı. Yüzlerce Afrikalı 1911 Trablusgarb ve 1912 Balkan savaşlarında savaşmak için Harbiye Nezareti’ne, yani Osmanlı Savaş Bakanlığı’na müracaat ettiler. Milli Mücadele’de de bu durum devam etti. Ankara’ya 17.634 lira ve 875 sterlin gönderip, İstiklâl Harbi şehitlerimiz için İngiliz sömürgesi olan Güney Afrika’da mevlit ve hatimler okutmuşlardı.

Osmanlı Alimi Ebubekir Efendi Mezarı - demlicay.net
Osmanlı Alimi Ebubekir Efendi Mezarı – demlicay.net

Erzurum Büyükşehir Belediyesi de Afrika’ya gönderilişinin 154. yılında, “Erzurum’dan Güney Afrika’ya Bir Osmanlı Âlimi: Ebubekir Efendi” adlı bir program düzenledi. Erzurum Büyükşehir Belediye Başkanı Mehmet Sekmen, şunları söyledi:

“Güney Afrika’ya gittiğiniz zaman sadece orada Ebubekir Efendi’nin olmadığını, paşalarımızın, askerlerimizin de oralarda mezarlıklarının olduğunu görmeniz mümkün. Buralardan oralara ilim adamları, Osmanlı paşaları, Osmanlı askerleri gitmişler, oralara yerleşmişler, orada kalmışlar, oralar kabristanları, mezarları olmuş. Ne büyük milletiz ki dünyanın neresine giderseniz gidin oralarda bunları görmeniz mümkün. Bu insanlarımız tabi bir de oralarda eğitimleriyle, görevleriyle iz bırakmışlar. Osmanlı dediğin zaman, Türkiye dediğin zaman hepsi bunu biliyor ve ‘İyi insanlardı, güzel insanlardı’ diye de hep anıyorlar. Ecdadımız bu ruhla oralara varmışlar, görevlerini yapmışlar. Bize Cape Town Belediye Başkanı’ndan da bir hediye getirdiler. Biz de bu dostluğu başlatmak üzere hediyemizi Erzurumlular adına takdim ediyoruz. İnşallah en yakın zamanda Cape Town Belediyesi ile kardeş belediye olacağız.”

Bir Milletin Kaderini Değiştiren Adam, Ebubekir Efendi.  iki dakikanızı alacak belgesel sizlerle;

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir